Lesarinnlegg

Om smått liv – og om dynamikken mellom liv og død

Eg vil våge på at vi i nær framtid vil verte like forundra over kva vi vil finne i verdsrommet, som vi i dag lærer er tomt, som dei som fann virus i hava frå 1986.

Corona skal ha kome frå kjøt av ville dyr selde på torget i byen Wuhan og vart oppdaga i 2019., skriv Asbjørn Geithus, pensjonert historielærar, i dette lesarinnlegget. 

Meiningar

Langt fram mot vår tid var det sett som sjølvsagt at vi kunne sjå alt liv som var til. Mikroskopbyggjaren Antonie van Leewenhoek vart i 1676 den første som såg ein bakterie. Leiande vitskapelege miljø avviste han når han fortalde at der var hundrevis av ulike liv i ein drope vatn. No veit vi at der finst over 10 000 arter bakteriar. Storleik varierer, men i ei skei med jord vil der vere fleire milliardar. Vi har vore mest opptekne av å undersøkje bakteriar som gjer skade på dyr og plantar og av å redusere skaden. Louis Pasteur fann at oppvarming og så rask nedkjøling, pasteurisering, kunne ta knekken på ein del bakteriar. Robert Koch stod for eit gjennombrot då han fram mot 1900 viste at nokre av dei verste sjukdomane kom frå bestemte bakteriar; tuberkulose, kolera og miltbrann. Med kvart har vi forstått at bakteriane er heilt naudsynte for at mange slags former for liv skal fungere.

Å finne fram til og undersøkje virus

1879 fekk nederlandske tobakksprodusentar sjukdom på tobakksplantene. Dei tok safta frå sjuke planter og sende den gjennom fine filter. Berre svært fine partiklar ville kome gjennom filteret. Deretter tok dei safta som gjekk gjennom filteret og sprøytte den inn i friske plantar; som vart sjuke. Årsaka måtte altså liggje i stoffet som gjekk gjennom det svært fine filteret. Stoffet dei sat att med var tøft; dei utsette det for alkohol, oppvarming til kokepunktet, utturking og deretter lagring i månadsvis. Framleis gjorde stoffet friske planter sjuke. Det gjekk 40 år før forskinga kom vidare. Stoffet dei ikkje fann ut av, vart med kvart kalla virus. På 1920-talet konkluderte dei fremste forskarane at det var vanskeleg å seie kva virus er. Viruset har ikkje eige stoffskifte og kan dermed ikkje formeire seg. Det må trengje inn i ei vertscelle og snylte på cella sine ressursar for å kunne formeire seg. På eit døgn kan eitt virus har vorte 1000. Utan ei vertscelle kan virus eksistere for seg sjølv i millionar av år, men er då ufarleg. Inne i ei cella kan viruset formeire seg rekordraskt.

DNA

Protein, som vi også kallar eggekvitestoff, finst i alle levande organismar, har mange oppgåver og er grunnleggjande for alt liv. Forskarar fann i 1936 at protein utgjer 95 prosent av viruset. Dei resterande fem prosentane av viruset er nukleinsyrer.

Nukleinsyrer er spesialiserte til å lagre, overføre og bruke genetisk informasjon, arv. I desse fem prosenta ligg altså instruksjonen, oppskrifta for å byggje cellene i alt slags liv. Desse fem prosentane inneheld altså arvestoffet vårt, forkorta til DNA. Vi kan teikne arvestoff som ein stige med ulike tal trinn alt etter kor komplekst stoffet er. Menneskestigen er ordna i 23 trinn, basepar. Kvart trinn har to kromosom, altså 46 samla. Og så er stigen vriden til ein spiral. Utviklinga av elektromikroskop på 1930- og 1940-talet gav ein reiskap til å sjå og studere virus.

Mutasjonar

Når eit nytt individ kjem til, får det celler som er samansette av halvparten frå far og halvparten frå mor. I denne kolossale prosessen kan der oppstå feil. Ein base kan verte hoppa over, eller kan flytte seg på stigen. Stigen kan verte forkorta eller få tilføytt ekstra trinn, ekstra basepar. Slike endringar kallar vi mutasjonar. Utan mutasjonar ville stoff berre kopiere seg sjølv. Altså inga endring, inga utvikling. Men der vert laga mutasjonar i mengdevis. Dei fleste er ikkje levedyktige og forsvinn. Men nokre er levedyktige. Mutasjonane lagar altså fleire variantar og styrkjer mangfaldet på jorda. Nokre mutasjonar er nyttige for anna levande, nokre skadelege. Storleiken på virus varierer. Frå 20 til 300 nanometer. Nanometer er ein milliondel millimeter. Millimeter er ein storleik vi kjenner frå skulen. Nanometer er altså smått. Vi har kartlagt berre ein liten del av virusa; om lag 6000. Men der er truleg millionar ulike virus.

Massedøying gjennom historien

Pest er ein infeksjon forårsaka av bakterien Yersinia pestis. Tre pestar står i ein klasse for seg. Den første, Den justinianske pesten, oppkalla etter keisar Justinian i Konstantinopel, herja i tidsrommet 540 til 750. Hovudsakeleg i område ved Middelhavet, men også lengre nord i Europa. Den andre, Svartedauden, er suverent størst. Svartedauden herja i store deler av Vest-Europa og deler av Asia i perioden 1346–1722. I London var det siste store utbrotet i 1665–1666. I Noreg herja pesten mellom 1349 og 1654. Vi reknar at mellom ein og to tredjepartar døydde i Noreg. I Jostedalen skal jenta kalla jostedalsrypa ha vore einaste overlevande. Den tredje store pandemien var i Kina og India frå 1850-talet. Dampskip og jernbane var i rask vekst. På få tiår spreidde pesten seg til alle verdsdeler. Utan dei heilt store utbrota lever denne tredje pesten enno. Sidan1954 har der vore pestutbrot i 38 land, og i sju av dei, Madagaskar, Kongo, Vietnam, Myanmar, Brasil, Peru og USA så godt som kvart år.

Neddøying av indianarane

Stoffa i alt levande har gjennom evolusjonen tilpassa seg omgjevnadene og utvikla immunitet. Tilpassinga går over tusenvis av år. Men skifter omgjevnadene raskt, kan det kome til stoff som kroppar ikkje kan leve saman med, men døyr av. Columbus reiste til Amerika i 1492. Då erobrarar frå Vest-Europa etter kvart tok kontroll med store deler av Amerika, hadde dei med seg smittestoff indianarkroppane ikkje hadde immunstoff mot. Vi har lite presise kjelder, men reknar at 80- 90 prosent av indianarane døydde. Der fanst tuberkulose før Columbus, men europearane kom med koppar, meslingar, tyfus og kolera. Det er ein stor diskusjon kvifor døyinga vart så stor. Koloniherrane var svært valdelege, øydela indianarane sine kulturar og påla dei tungt slavearbeid. Vald og hardstyre og nye sjukdomar virka nok i lag. Med den store døyinga vart det for lite arbeidskraft, og koloniherrane starta import av arbeidarar frå Afrika, slavar. Dei tolde smittestoffa som indianarane ikkje tolde.

Første verdskrigen pluss spanska

Frå 1914 til 1918 hadde vi den første verkelege verdskrigen. Mange land deltok, men storparten av krigen gjekk føre seg i Europa. Meir enn 70 millionar soldatar vart mobiliserte. Over 9 millionar stridande og over 7 millionar sivile døydde. Oppi dette fekk vi ein influensa som slo til i tre bølgjer frå januar 1918 til desember 1920. Den vart kalla spanskesjuka, eller «Spanska». Vi reknar at 500 millionar, rundt ein fjerdedel av folka på jorda, vart smitta. Helsevesenet forstod ikkje sjukdomen og forstod ikkje korleis sjukdom og krig samverka. Friske soldatar hadde vorte samla frå 1914 og frakta til slagmarkene i store mengder. Hygiene og levevilkår var dårleg. Spanska fekk bortimot heile 1918 til å bli svært omfattande i krigsområde. Smitta personar vart ikkje isolerte, men vart blanda med friske. Ideell spreiing. Etter krigen slutta i november 1918 feira soldatar og sivile over alt at krigen var slutt. Ideell spreiing. Så vart soldatar sende heim i store flokkar, med skip og jarnbane. Ideell spreiing. Heimkomne blanda soldatane seg med alle. Ideell spreiing. Vi har lite med presise statistikkar, men kalkulerer at spanska og krigen tok opp mot 100 millionar liv.

Den einaste utryddinga av ein stordrepar

Koppar er den verste sjukdomen gjennom historien. I 1960 døydde årleg 2 millionar. Då sette FN seg som mål å utrydde koppar. I 1980 var målet nådd. Koppar er den einaste stordreparen som har vorte utrydda. Men vi veit militæret i nokre statar framleis har hemmelege lager og kan lage biologiske våpen med koppar.

Utan virus fungerer ingen ting

Etter 1900 har 6000 virus vorte kartlagde. Men der er millionvis ulike virus. Der er klårt meir virus enn noko anna stoff i biologien. Liv oppstod i havet for 3,5 milliardar år sidan. Virus hadde ein viktig funksjon. Flytting omkring på virus i ulike gen er grunnleggjande for utviklinga av liv. Virus er viktige for å transportere arvestoff til alt slags levande og skape dynamikk, evolusjon, i livsformer. Utan dette ville alt liv stagnere, ingen evolusjon av noko slags liv, verken dyr, planter eller mikrobar. Virus er med på å produsere ein stor part av oksygenet på jorda og virkar inn på klima, jordsmonn, hav og ferskvatn.

Uventa revolusjonerande kunnskap

Alle visste i 1985 at der var ikkje virus i sjøvatn. I 1986 undersøkte nokre studentar i New York denne sanninga. Stor forundring; ein liter sjøvatn inneheld 100 milliardar virus. Om vi tek alle virusa i havet, vil dei vege like mykje som 75 millionar blåkvalar. Og la vi alle virus i havet etter kvarandre, ville dei strekkje seg over 42 millionar lysår. Lyset går 300 000 km i sekundet.

Virus og dynamikken i havet

Virus i hava spreier infeksjonar omkring seg. Dei invaderer ein ny mikrobe 1000 milliardar gonger i sekundet. Og dei drep mellom 15 og 40 prosent av bakteriane i havet kvar dag. Desse tala minner oss på kva enormt omfang liv og død må ha for å balansere ulike livsformer.

Virus i mennesket

I vårt eige genom, vårt samla arvestoff, finn vi tusenvis med virus. Menneskekroppen treng enorme mengder virus for å fungere. Berre i lungene våre er der 174 ulike virus. Frå 2015 slo boka «Sjarmen med tarmen» igjennom og vart folkelesnad. Tarmen krev store mengder virus for å fungere. Også hjernen er heilt avhengig av virus. Forskinga på hjernen er særleg spennande.

Liv og død

Døden er avgjerande viktig for at livet skal fungere. For lite død er skadeleg for livet. Vi veit no at på jorda lever kolossale mengder virus. Ingenting ville fungere utan virus, som veks fram i store mengder og døyr i store mengder.

Historien går vidare!

I boka eg no les, utgjeven i 2015, står der. Den neste pesten for menneske kan mykje vel kome ved at eit virus som lever i eit vilt dyr hoppar over til menneskegenom. Corona skal ha kome frå kjøt av ville dyr selde på torget i byen Wuhan og vart oppdaga i 2019.